Độ sâu của mực đen, sự im lặng trắng ở phía bên kia... 'Ý nghĩa và Vô nghĩa' của Choi Byung-so

Tháng 2 năm 2026, mùa đông ở Seoul đặc biệt lạnh và khô. Trong không khí khô cằn đó, khi bước vào cửa Perrotin Seoul, chúng ta sẽ đối mặt với một bức tường im lặng khổng lồ. Bức tường đó có màu đen. Nhưng không chỉ đơn giản là màu đen. Đó là lớp thời gian được tạo ra từ hàng ngàn, hàng vạn lần cử động của bàn tay, và là dấu vết của cuộc chiến khốc liệt xảy ra trong quá trình ngôn ngữ (Language) được chuyển hóa thành vật chất (Matter). Vào tháng 9 năm 2025, bậc thầy nghệ thuật thử nghiệm Hàn Quốc Choi Byung-so đã qua đời ở tuổi 82. Triển lãm này, diễn ra 4 tháng sau khi ông rời bỏ thế giới, 《Untitled》 (20. 1. 2026 ~ 7. 3. 2026), không chỉ đơn thuần là một triển lãm hồi tưởng. Nó là một bản requiem hùng vĩ chứng minh cách mà thẩm mỹ của 'xóa bỏ (Erasing)' mà một nghệ sĩ đã cống hiến cả đời để thực hiện đã làm dịu đi tiếng ồn của thời đại và đạt đến bản chất của nghệ thuật, cũng như nguồn gốc của sự tồn tại con người.

Nghệ thuật của Choi Byung-so gắn liền với sự lựa chọn vật liệu và tính đặc thù của lịch sử hiện đại Hàn Quốc. Vào những năm 1970, vải canvas và sơn dầu gần như là xa xỉ đối với một nghệ sĩ trẻ nghèo. Thay vào đó, ông đã chú ý đến những vật liệu phổ biến nhất xung quanh chúng ta, tức là giấy báo và bút bi rẻ tiền. Đặc biệt, 'bút bi Monami 153' mà ông đã giữ vững suốt đời là một công cụ viết đã đồng hành cùng người Hàn Quốc từ năm 1963. Nghệ sĩ đã thực hiện một nỗ lực lật đổ bằng cách sử dụng công cụ phổ biến và rẻ tiền này để sản xuất ra giá trị cao quý gọi là 'nghệ thuật'.  

'Giấy báo' hoặc 'giấy gói' mà ông sử dụng làm nền tảng công việc tượng trưng cho công nghệ giấy kém cỏi trong thời kỳ phục hồi sau chiến tranh vào những năm 1950. Giấy gói có bề mặt thô ráp và màu vàng, dễ dàng bị rách và hư hỏng chỉ bằng việc viết. Ký ức về giấy gói này, từng được sử dụng làm sách giáo khoa trong thời thơ ấu, đã trở thành một chấn thương sâu sắc và nguồn cảm hứng cho nghệ sĩ. Ông đã nâng cao điểm giới hạn vật lý của giấy bị rách, tức là trạng thái ngay trước khi vật chất sụp đổ, thành ngôn ngữ hình thức nghệ thuật.

Quá trình làm việc của Choi Byung-so đòi hỏi lao động thể chất vất vả. Ông bắt đầu bằng cách vẽ những đường trên giấy báo bằng bút bi. Ông vẽ dày đặc cho đến khi văn bản không còn nhìn thấy nữa. Mực của bút bi thấm vào sợi giấy, và do nhiệt ma sát, giấy trở nên mỏng hơn và bị rách ở nhiều chỗ. Sau đó, ông lại phủ thêm bột chì 4B lên trên.

Thông qua quá trình này, giấy báo không còn là giấy nữa, mà biến thành bề mặt kim loại mang ánh sáng của bột chì. Những tác phẩm lớn trưng bày ở tầng 1 và 2 của Perrotin Seoul cho thấy kết cấu giống như tấm thép đen hoặc da cũ. Đây là vật chất thứ ba được sinh ra từ sự kết hợp hóa học giữa mực và bột chì, cùng với mồ hôi của nghệ sĩ. Sự yếu ớt của giấy đã biến mất, chỉ còn lại tính chất vật lý vững chắc như một sản phẩm của lao động (Materiality). Khán giả sẽ trải nghiệm độ dày thị giác áp đảo và vẻ đẹp hùng vĩ tại đây.

Để hiểu rõ nguồn gốc nghệ thuật của Choi Byung-so, cần phải xem xét kỹ lưỡng bối cảnh không gian và thời gian của 'Daegu' vào những năm 1970. Vào thời điểm đó, Daegu là một trung tâm của nghệ thuật thử nghiệm, phản kháng lại hệ thống triển lãm quốc gia (Triển lãm Mỹ thuật Hàn Quốc) tập trung ở Seoul và bầu không khí bảo thủ của giới nghệ thuật. Choi Byung-so là một trong những thành viên sáng lập và nhân vật chủ chốt của 《Triển lãm Nghệ thuật Hiện đại Daegu》, triển lãm nghệ thuật hiện đại đầu tiên ở Hàn Quốc được thành lập vào năm 1974.  

Ông đã thành lập nhóm nghệ thuật tiên phong '35/128' vào năm 1975 cùng với Kang Ho-eun, Kim Gi-dong, Lee Myung-mi và những người khác, mang ý nghĩa của vĩ độ (35 độ) và kinh độ (128 độ) của Daegu. Nhóm này đã dẫn đầu các thử nghiệm khái niệm rằng "nghệ thuật có thể tồn tại mà không cần vẽ" và phá vỡ quyền lực và chủ nghĩa hình thức của giới nghệ thuật hiện tại. Trong giai đoạn này, Choi Byung-so đã đứng ở tuyến đầu của nghệ thuật avant-garde Hàn Quốc, di chuyển giữa các phương tiện như video, cài đặt và happening. Đây là một tinh thần thời đại được hình thành trong sự giao lưu với các nghệ sĩ thử nghiệm đương thời như Kim Ku-rim, Lee Kang-soo, Park Hyun-ki, và là quá trình xây dựng tính độc đáo của nghệ thuật thử nghiệm Hàn Quốc, khác biệt với chủ nghĩa tối giản phương Tây hay Mono-ha của Nhật Bản.

Vào giữa những năm 1970, lý do quyết định khiến Choi Byung-so bắt đầu công việc với giấy báo không thể tách rời khỏi tình hình chính trị u ám của thời kỳ đó. Dưới chế độ độc tài Yushin, truyền thông bị kiểm soát hoàn toàn, và báo chí chỉ đưa tin những sự thật đã bị kiểm duyệt. Trong thời kỳ mà chức năng của truyền thông bị tê liệt, báo chí không còn là phương tiện truyền tải thông tin mà chỉ là một tập hợp của những văn bản lừa dối.

Đối với Choi Byung-so, khi đó là một thanh niên 30 tuổi, hành động xóa bỏ các bài báo trên giấy báo bằng bút bi là sự thể hiện sự tức giận đối với những lời nói bị đàn áp, và là một sự kháng cự mạnh mẽ nhưng thụ động để phủ nhận những chữ viết giả dối. Một số nhà phê bình đã diễn giải điều này như là "sự kháng cự đối với sự đàn áp truyền thông". Tuy nhiên, nghệ sĩ sau này đã mở rộng điều này thành một chiều kích của 'tự tu dưỡng' vượt ra ngoài hành động chính trị. Câu nói của ông rằng "không phải là xóa bỏ báo mà là quá trình xóa bỏ chính mình" cho thấy rằng ông đã chuyển hóa nỗi đau của thời đại vào bên trong cá nhân và nâng cao nó thành một hành trình nghệ thuật.  

Những hoạt động ban đầu của Choi Byung-so đã bị che khuất trong một thời gian dài bởi cơn sốt tranh đơn sắc (Dansaekhwa). Tuy nhiên, triển lãm 《Nghệ thuật Thử nghiệm Hàn Quốc 1960-70 (Only the Young: Experimental Art in Korea, 1960s–1970s)》 do Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Quốc gia và Bảo tàng Solomon R. Guggenheim đồng tổ chức vào năm 2023 đã trở thành bước ngoặt quyết định để tái định vị ông như một trong những nghệ sĩ chính của nghệ thuật thử nghiệm Hàn Quốc. Triển lãm này đã thông báo với quốc tế rằng công việc của Choi Byung-so không chỉ là hội họa phẳng đơn giản, mà là 'nghệ thuật hành động khái niệm' được sinh ra trong bối cảnh chính trị và xã hội đang thay đổi nhanh chóng của Hàn Quốc. Triển lãm lần này tại Perrotin Seoul sẽ là triển lãm cá nhân đầu tiên sau khi ông qua đời và là triển lãm đầu tiên diễn ra ngay sau khi có sự đánh giá lại quốc tế này, do đó sẽ là một khoảnh khắc quan trọng củng cố vị thế nghệ thuật của ông.  

Điểm đáng chú ý trong triển lãm Perrotin lần này là nghệ sĩ đã giới thiệu nhiều tác phẩm mà ông cố tình để lại một số phần hoặc hình dạng nhất định, ngoài cách xóa bỏ toàn bộ bề mặt giấy báo. Điều này gợi ý rằng hành động 'xóa bỏ' của nghệ sĩ không phải là sự phá hủy ngẫu nhiên, mà là một lựa chọn hình thức được tính toán cao và một câu hỏi triết học.

Một số tác phẩm được trưng bày không xóa bỏ phần đầu của báo, tức là khu vực tiêu đề (Title), ngày tháng, số phát hành, mà để lại nguyên vẹn. Các bài báo bên dưới bị che khuất hoàn toàn bằng mực đen và bột chì, không thể biết nội dung, nhưng ngày tháng và tiêu đề ở trên vẫn rõ ràng.  

Cấu trúc này neo tác phẩm vào một không gian và thời gian cụ thể.

• Tính cụ thể (Specificity): Giấy báo hoàn toàn bị xóa bỏ trở thành 'vật chất' trừu tượng, trong khi giấy báo còn lại có ngày tháng trở thành bằng chứng lịch sử cụ thể 'ngày xx tháng xx năm 19xx'.

• Gợi nhớ: Khán giả sẽ nhớ lại sự kiện hoặc ký ức cá nhân của ngày đó khi nhìn thấy ngày tháng còn lại. Tuy nhiên, nội dung bài báo chứng minh ký ức đó đã bị xóa bỏ. Sự căng thẳng giữa ký ức (còn lại) và quên (biến mất) xảy ra ở đây làm tăng thêm kịch tính cho tác phẩm.

Điều này không phải là chủ nghĩa hư vô rằng "mọi thứ đều biến mất", mà gần hơn với sự xác nhận hiện sinh rằng "dù sao đi nữa, thời gian vẫn được ghi lại".

Triển lãm này cũng giới thiệu "các tác phẩm để lại hình dạng như hình tròn". Trong hành động vẽ những đường thẳng dày đặc, không gian hình tròn được cố tình để trống tạo ra một lỗ hổng trên bề mặt đen.

• Nhịp điệu hình thức: Trong sự lặp lại ám ảnh của các đường thẳng giao nhau theo chiều dọc và chiều ngang, đường cong hữu cơ hình tròn (Circle) cung cấp sự nghỉ ngơi thị giác.

• Ý nghĩa biểu tượng: Hình tròn có thể gợi nhớ đến 'Nhất viên tướng' trong Phật giáo, hoặc tượng trưng cho mặt trăng (Moon) hay vũ trụ. Hoặc có thể được hiểu như một cửa sổ (Window) nhìn ra thế giới khép kín (giấy báo được sơn đen).

• Sự hiện diện của sự vắng mặt: Những khoảng trống không bị xóa bỏ càng nhấn mạnh hành động 'xóa bỏ' như một thiết bị nghịch lý. Phần đã được sơn là 'kết quả của hành động', trong khi phần còn lại thể hiện tính chất của giấy ban đầu thông qua 'sự vắng mặt của hành động'.
  

Nghệ sĩ cũng đã cắt ra các trang của những tạp chí nổi tiếng như The New York Times, TIME, LIFE để làm việc. Tại đây, ông cũng đã giữ lại các từ như 'TIME' hay 'LIFE' mà không xóa bỏ.

Điều này là sự thông minh và cái nhìn đặc trưng của Choi Byung-so, khi chuyển đổi tiêu đề sáo rỗng của truyền thông thành những câu hỏi triết học cơ bản về sự tồn tại của con người. Bằng cách xóa bỏ cơn lũ thông tin (nội dung của tạp chí TIME/LIFE), ông đang đặt ra một cách nghịch lý câu hỏi về ý nghĩa thực sự của 'thời gian' và 'cuộc sống' mà chúng ta đã mất.

Tác phẩm hiếm hoi và gây sốc nhất trong triển lãm này chính là tác phẩm 'trắng' 〈Untitled 0241029〉(2024). Nếu các tác phẩm trước đây được thực hiện bằng cách lấp đầy bề mặt bằng mực đen và bột chì, thì tác phẩm này được thực hiện bằng bút bi rỗng không còn mực (Empty Pen).  

Nghệ sĩ đã cầm bút bi không có mực và vẽ lên giấy báo, vẽ đi vẽ lại. Hàng ngàn lần vẽ đã diễn ra, nhưng màu sắc (Color) của sản phẩm cuối cùng không tồn tại. Những gì còn lại trên bề mặt là dấu vết (Trace) do ngòi bút để lại, vết thương (Scar) của giấy bị rách và lỏng lẻo, cùng với những gợn sóng nhỏ.

Điều này là trạng thái mà ngay cả hành động 'xóa bỏ' cũng bị xóa bỏ, hoặc đã cắt bỏ 'pigment', điều kiện tối thiểu của hội họa. Chỉ còn lại hành động thuần túy (Action) và sự biến đổi vật lý do nó gây ra, tác phẩm trắng này có thể được coi là điểm dừng chân cuối cùng của nghệ thuật Choi Byung-so. Bằng cách loại bỏ yếu tố thị giác màu sắc, khán giả sẽ hoàn toàn tập trung vào kết cấu của giấy và sự phản chiếu của ánh sáng. Đây là tinh thể thể hiện thế giới 'vô (無)' mà ông đã theo đuổi suốt đời.

Thế giới tác phẩm của Choi Byung-so gắn liền sâu sắc với tư duy hiện tượng học của Maurice Merleau-Ponty mà ông đã say mê. Ông đã mượn tiêu đề tác phẩm từ cuốn sách của Ponty vào năm 1998, 『Ý nghĩa và Vô nghĩa (Sens et Non-Sens)』.  

Cũng như Ponty đã chỉ trích logic tập trung vào lý trí và nhấn mạnh tầm quan trọng của cảm nhận thể chất, Choi Byung-so đã phá vỡ thế giới logic của báo chí, nơi ngôn ngữ (Logos) thống trị, thông qua hành động phi logic của lao động thể chất (vẽ bằng bút bi). Tác phẩm đối tượng mà ông đã làm rách bìa cuốn sách 『Ý nghĩa và Vô nghĩa』 bằng bút bi đã sử dụng hết mực, tượng trưng cho triết lý này. Bằng cách vật lý hóa sự hủy hoại của kho tàng tri thức là cuốn sách, ông đã biến ý nghĩa văn bản bên trong thành vô nghĩa (vật chất), đồng thời tạo ra một ý nghĩa nghệ thuật mới thông qua chính hành động đó, một quá trình biện chứng.

Năm 2026, chúng ta đang sống trong thời đại mà AI sinh ra có thể sản xuất văn bản và hình ảnh vô hạn, và tin tức giả mạo cùng với thông tin dư thừa trở thành điều bình thường. Tất cả thông tin được chuyển đổi thành mã số kỹ thuật số và tiêu thụ với tốc độ ánh sáng rồi biến mất. Tại thời điểm này, những mảnh giấy báo rách và thủng mà Choi Byung-so để lại đặt ra cho chúng ta những câu hỏi nặng nề.

Các tác phẩm của ông treo trong không gian triển lãm của Perrotin Seoul là một sự 'chứng thực vật chất' mạnh mẽ nhất một cách nghịch lý. Khác với ảo ảnh ẩn giấu sau bề mặt mịn màng của màn hình kỹ thuật số, bề mặt của Choi Byung-so là thô ráp, đầy vết thương và là thực tại (Reality) có thể chạm vào.

Choi Byung-so đã ra đi, nhưng những dấu vết mà ông đã vẽ và xóa giờ đây vẫn còn mãi trong 'hiện tại' vĩnh cửu. 'TIME' trong tác phẩm của ông đã dừng lại, nhưng câu hỏi về 'LIFE' mà ông để lại vẫn chưa kết thúc. Triển lãm 《Untitled》 này không phải là dấu chấm kết thúc cho cuộc đời của một nghệ sĩ, mà sẽ trở thành một vòng lặp cho giá trị phổ quát của nghệ thuật của ông được truyền lại cho thế hệ tiếp theo.

Trước những tờ giấy đen xì có mùi mực nhạt nhòa trong không gian triển lãm, chúng ta cuối cùng nghe thấy âm thanh của một thế giới không có tiếng ồn. Đó là sự im lặng vĩ đại mà chỉ nghệ thuật mới có thể mang lại.