Risasi iliyofyatuliwa kwenye skrini miaka 52 iliyopita imejikita katikati ya lami ya Seoul mwaka 2026. Mzozo wa sasa unaoizunguka filamu 〈The Assassins〉, iliyoongozwa na Hur Jin-ho na kuigizwa na Yoo Hae-jin, Park Hae-il na Lee Min-ho, ni mfano wa wazi kabisa wa jinsi filamu moja ya kibiashara inavyoweza kugusa kiwewe cha kihistoria kilichojificha ndani kabisa ya taifa na kuchochea vita vya wenyewe kwa wenyewe katika jamii.
Filamu hii, iliyovuka watazamaji milioni 2 muda mfupi baada ya kuanza kuoneshwa na kushika nafasi ya kwanza kwenye mauzo ya tiketi, sasa inapigana vita viwili tofauti kabisa ndani na nje ya kumbi za sinema. Ndani ya kumbi, watazamaji wamevutiwa na filamu ya kusisimua inayochunguza kwa makini fumbo la jaribio la kumuua rais wa zamani Park Chung-hee lililotokea Agosti 15, 1974 (tukio la kupigwa risasi kwa mkewe, Yuk Young-soo). Nje ya kumbi, makundi ya kihafidhina yamefungua kesi na kuwasilisha malalamiko ya jinai, maandamano yamefanyika mbele ya nyumba ya mwigizaji mkuu Yoo Hae-jin, na hata baadhi ya shughuli rasmi za Tamasha la Kimataifa la Filamu la Busan (BIFF) na tukio la mwigizaji Lee Min-ho zimefutwa kutokana na vitisho vya shambulio—mgongano wa kimwili ambao haujawahi kushuhudiwa.
Sababu inayofanya jumuiya za kimataifa, ikiwemo Reddit, na wakosoaji wa filamu wa ng’ambo kuangazia hali hii ya ajabu sasa iko wazi. Swali ni jinsi tukio la zaidi ya nusu karne iliyopita linavyoweza kubaki na nguvu ya kulipuka kiasi cha kuvuruga maisha ya kila siku katika taifa la kidemokrasia la karne ya 21 lenye maendeleo ya hali ya juu.
Mapambano ya sinema ya Korea kuhusu nyaraka za historia dhidi ya ‘ukiritimba wa kumbukumbu’
Kwa mtazamo wa nchi za Magharibi, mkakati wa usimulizi wa 〈The Assassins〉 unafanana na ule wa 〈JFK〉, filamu ya Oliver Stone ya 1991, au 〈Zodiac〉 ya David Fincher. Unachunguza kwa makini kumbukumbu za tukio la kihistoria ambalo taifa lilitangaza rasmi kuwa limehitimishwa na kulifungia jaladani, kisha unatumia ubunifu wa kisinematografia kujaza mapengo ya kimantiki yaliyo kati ya mistari yake. Mtazamo wa mwandishi wa habari na mpelelezi wanaochimba kwa bidii kilichokuwa nyuma ya tukio na mikanganyiko iliyokuwepo eneo la tukio unaendelea kuuliza maswali ambayo historia rasmi haijayajibu.
Tatizo ni kwamba katika jamii ya Korea, miaka ya 1970 si ‘zamani (Past)’ tu, bali pia ni ‘eneo lisiloguswa (Sanctuary)’ linalohusiana moja kwa moja na uhalali wa kisiasa wa sasa. Katika sehemu ambako masimulizi mawili makubwa—hadithi ya ukuaji wa kasi wa uchumi na giza la enzi ya utawala wa kimabavu—yanagongana, swali la kisinematografia lililoulizwa na 〈The Assassins〉 limechukuliwa na baadhi ya watu si kama ‘kujieleza kisanaa’ bali kama ‘kuudhalilisha mfumo na kumbukumbu’.
Tukitumia nadharia ya ‘maeneo ya kumbukumbu (Lieux de mémoire)’ iliyobuniwa na mwanahistoria Mfaransa Pierre Nora, vipindi muhimu vya mabadiliko katika historia ya kisasa ya Korea bado havijatulia na kuwa ‘historia’ iliyofikiwa kwa maafikiano ya kijamii. Badala yake, vimebaki maeneo ya mapambano ambayo kila upande unadai kuyamiliki peke yake. Kama 〈12.12: The Day〉 ilivyofufua uasi wa kijeshi wa 1979 na kutikisa uelewa wa historia kati ya vizazi, 〈The Assassins〉 imeirudisha tena misiba ya 1974 kwenye mjadala wa umma, na kuwasha mapambano ya msingi ya madaraka kuhusu ‘nani ana haki ya kukumbuka na kusimulia historia’.
Mpaka kati ya bunilizi na uandishi wa habari, na kinaya cha ‘udhibiti wa kimwili’
Kinachowashangaza zaidi wasomaji wa ng’ambo si ukali wa mabishano ya kiitikadi, bali namna yanavyojitokeza. Kuzingira eneo la faragha la mwigizaji (nyumba yake) aliyecheza nafasi ya mhusika wa kubuni ili kupinga maudhui ya filamu ya kibiashara yenye ubunifu wa kubuni, na kutishia usalama wa Tamasha la Kimataifa la Filamu la Busan, tamasha kubwa zaidi la filamu barani Asia, hadi kuzuia waigizaji kujitokeza, ni mambo ambayo ni nadra kuonekana katika jamii za kidemokrasia za Magharibi.
Katika nafasi iliyoachwa na kuondoka kwa udhibiti rasmi wa mapema unaofanywa na mamlaka ya dola, imeingia enzi inayoitwa ‘udhibiti wa binafsi (Privatized Censorship)’, ambamo nguvu za kimwili za makundi yenye maslahi yaliyojikita katika itikadi na makundi ya mashabiki zinaingilia kati. Kinaya ni kwamba upinzani huo mkali na madai ya kuzuia filamu kuoneshwa yameigeukia kuwa matangazo yanayotokana na kelele za mjadala, na kuwa kichocheo kilichowavuta watu walio katika miaka yao ya 20 na 30 kwenye kumbi za sinema.
Wasomi wa vyombo vya habari duniani wanaangazia nafasi ya kipekee ya filamu za kihistoria za Korea (Period Drama). Wakati Hollywood ikizama katika filamu za mashujaa wa mfululizo na kurudia mali miliki iliyo salama hadi kupoteza uwezo wake wa kutoa kauli kuhusu jamii, mtaji wa filamu za kibiashara za Korea unagusa moja kwa moja masuala nyeti na hatari zaidi ya historia ya kisasa, ukipata mafanikio ya kibiashara na kuanzisha mjadala wa umma kwa wakati mmoja. Kwa maneno mengine, filamu zimevuka kuwa burudani tu na zinatimiza jukumu la ‘uandishi wa habari wa uwakilishi’, zikijaribu kulipa deni la kihistoria ambalo siasa rasmi na vyombo vya habari vimeshindwa kulimaliza.
Maswali yasiyogusa miiko pekee ndiyo yanayosukuma historia mbele
Bila shaka, hatua za ubunifu wa kisinematografia na mtazamo wa kinadharia ya njama uliotumiwa na 〈The Assassins〉 vinapaswa kufuatiwa na mjadala mkali wa kitaaluma na wa kiuhakiki kuhusu kiwango ambacho vinaendana na ukweli halisi wa kihistoria. Pia ni wajibu wa watengenezaji kupokea ukosoaji kwamba wametumia mkasa wa kihistoria kama chombo cha kusisimua katika biashara.
Hata hivyo, lililo wazi ni kwamba majaribio ya kuyazuia maswali yenyewe hayawezi kamwe kuulinda ukweli. Kama Ujerumani baada ya Auschwitz, na Marekani baada ya Vita vya Vietnam na Watergate, zilivyokabiliana na kiwewe cha kitaifa kupitia uoneshaji wa mara kwa mara kwenye filamu na kujitafakari kwa uchungu, ukomavu wa kitamaduni wa jamii unategemea kiwango ambacho inaweza kuzungumza kwa uhuru kuhusu aibu zake zenye uchungu zaidi.
Vurugu hii ya ajabu inayoizunguka 〈The Assassins〉 sasa ni maumivu ya kukua yaliyochelewa ambayo jamii ya Korea inayapitia na, kwa namna ya kinaya, ni ushahidi wa uhai wa asili wenye nguvu zaidi wa sinema ya Korea. Milio ya risasi ilisikika mwaka 1974, lakini vita vya kitamaduni nchini Korea mwaka 2026 kuhusu jinsi ya kurekodi na kutafsiri mwangwi wake bado vinawauliza watazamaji kote duniani maswali mazito zaidi hata sasa. Sanaa inaweza kuuliza maswali hadi wapi katika mahakama ya historia? Na je, tuko tayari kuyakabili maswali hayo yanayotukosesha raha?