Ekranda otilgan oʻq 52 yil oʻtib, 2026-yilda Seul koʻchasining asfaltiga kelib qadalgandek boʻldi. Rejissyor Ho Jin Ho suratga olgan, bosh rollarni Yu He Jin, Pak He Il va Li Min Ho ijro etgan 〈Qotillar (The Assassins)〉 filmi atrofidagi hozirgi shov-shuv bir tijoriy film mamlakatning eng ogʻriqli tarixiy jarohatiga tegib, jamiyatda ichki urushga oʻxshash ziddiyatni qanday qoʻzgʻatishi mumkinligini koʻrsatadigan eng yorqin misoldir.
Namoyish boshlanganidan koʻp oʻtmay ikki million tomoshabin marrasidan oʻtib, kassa yigʻimlari boʻyicha birinchi oʻrinni egallagan bu film hozir kinoteatr ichida va tashqarisida bir-biridan mutlaqo farq qiladigan ikki kurash markazida turibdi. Kinoteatrlarda tomoshabinlar 1974-yil 15-avgustda sobiq prezident Pak Jong Higa suiqasd qilishga urinish — uning rafiqasi Yuk Yong Suning oʻqqa tutilishi bilan bogʻliq voqea sirini oʻrganuvchi puxta trillerni qiziqish bilan tomosha qilayotgan boʻlsa, tashqarida konservativ guruhlarning sudga murojaatlari va shikoyatlari, bosh rol ijrochisi Yu He Jinning uyi oldidagi namoyishlar, hatto terakt tahdidi sabab Pusan xalqaro kinofestivali (BIFF)ning ayrim rasmiy tadbirlari hamda aktyor Li Min Honing tadbirda qatnashishi bekor qilinishi kabi misli koʻrilmagan jismoniy qarama-qarshiliklar yuz bermoqda.
Hozir Reddit va boshqa xalqaro hamjamiyatlar, shuningdek, xorijlik kino tanqidchilari bu gʻalati hodisaga nega eʼtibor qaratayotgani aniq: yarim asrdan koʻproq vaqt avvalgi voqea XXI asrdagi ilgʻor demokratik davlatning kundalik hayotini izdan chiqaradigan darajada qanday qilib hanuz oʻz keskinligini saqlab qolgan?
«Xotira ustidan yakka hukmronlik»ka qarshi koreys kinosining arxiv uchun kurashi
Gʻarb nuqtayi nazaridan qaraganda, 〈Qotillar〉 filmining hikoya qilish uslubi rejissyor Oliver Stounning 1991-yildagi 〈JFK〉 filmi yoki Devid Fincherning 〈Zodiak〉 asari bilan bir yoʻnalishda. Bu — davlat rasman yakunlab, yopiq deb eʼlon qilgan tarixiy voqea arxividagi hujjatlarni sinchiklab oʻrganish va ular orasidagi mantiqiy boʻshliqlarni kinematografik tasavvur bilan toʻldirishdir. Filmda voqea ortidagi kuchlar va hodisa joyidagi ziddiyatlarni izchil tekshiradigan muxbir hamda tergovchining nigohi rasmiy tarix javobsiz qoldirgan savollarga qayta-qayta murojaat qiladi.
Muammo shundaki, Janubiy Koreya jamiyatida 1970-yillar shunchaki «oʻtmish» emas, balki bugungi siyosiy qonuniylik bilan bevosita bogʻliq «daxlsiz hudud» boʻlib qolmoqda. Jadal iqtisodiy oʻsish haqidagi rivoyat bilan avtoritar davrning qora tomonlari toʻqnashadigan nuqtada 〈Qotillar〉 bergan kinematografik savollar ayrimlar tomonidan «badiiy ifoda» emas, «tuzum va xotiraga hurmatsizlik» sifatida qabul qilindi.
Fransuz tarixchisi Per Noraning «xotira maskanlari» (Lieux de mémoire) nazariyasiga tayanadigan boʻlsak, Janubiy Koreyaning yangi tarixidagi muhim burilishlar hali ijtimoiy kelishuv orqali «tarix»ga aylanib ulgurmagan; ular har bir tomon faqat oʻziga tegishli deb daʼvo qiladigan kurash maydoni boʻlib qolmoqda. 〈Seul bahori〉 1979-yildagi harbiy isyonni eslatib, avlodlarning tarix haqidagi tasavvurlarini larzaga keltirganidek, 〈Qotillar〉 ham 1974-yilgi fojiani yana jamoatchilik muhokamasiga olib chiqib, «tarixni eslash va bayon etish huquqi kimga tegishli?» degan asosiy hokimiyat kurashini avj oldirdi.
Badiiy toʻqima va jurnalistika chegarasi hamda «jismoniy senzura» paradoksi
Xorijlik oʻquvchilar uchun eng hayratlanarli jihat mafkuraviy bahsning keskinligi emas, balki uning qanday namoyon boʻlayotganidir. Badiiy tasavvur qoʻshilgan tijoriy film mazmuniga norozilik bildirib, toʻqima qahramonni oʻynagan aktyorning shaxsiy makoni — uyini oʻrab olish, Osiyodagi eng yirik kinofestival boʻlgan Pusan xalqaro kinofestivali xavfsizligiga tahdid solib, aktyorlarning kelishiga toʻsqinlik qilish Gʻarb demokratik jamiyatlarida kam uchraydi.
Davlatning rasmiy dastlabki senzurasi yoʻqolgan joyni mafkura bilan qurollangan manfaat guruhlari va muxlislar jamoalarining jismoniy bosimi egalladi: «xususiy senzura» (Privatized Censorship) davri boshlandi. Ajablanarlisi, bunday keskin qarshilik va film namoyishini taqiqlash talablari aksincha uning atrofidagi shov-shuvli reklamaga aylanib, 20–30 yoshlilarni kinoteatrlarga jalb qilgan turtki boʻldi.
Jahon media tadqiqotchilari koreys tarixiy filmlarining oʻziga xos mavqeyiga eʼtibor qaratmoqda. Gollivud franshizalarga asoslangan superqahramon filmlari va sinalgan intellektual mulkni qayta ishlashga berilib, ijtimoiy masalalarda oʻz soʻzini aytish imkonini yoʻqotib borayotgan bir paytda, Janubiy Koreya tijoriy kinosi eng nozik va xavfli zamonaviy tarixiy mavzularga roʻbaroʻ murojaat qilib, ham ommaviy muvaffaqiyatga erishmoqda, ham jamoatchilik muhokamasiga yoʻl ochmoqda. Shu tariqa kino oddiy koʻngilochar vositadan tashqariga chiqib, rasmiy siyosat va ommaviy axborot vositalari hal qila olmagan tarixiy qarzni ular oʻrniga uzishga urinadigan «muqobil jurnalistika» vazifasini bajarmoqda.
Tarixni faqat daxlsiz mavzusiz savollar oldinga siljitadi
Albatta, 〈Qotillar〉 filmidagi badiiy talqin va fitna haqidagi qarashlar tarixiy haqiqatga qay darajada mos kelishi yuzasidan jiddiy ilmiy va tanqidiy munozaralar boʻlishi lozim. Tarixiy fojiani tijoriy keskinlik yaratish vositasiga aylantirgani haqidagi tanqid ham ijodkor zimmasiga tushadigan masʼuliyatdir.
Biroq bir narsa aniq: savol berishning oʻzini taqiqlashga urinish hech qachon haqiqatni himoya qila olmaydi. Osventsimdan keyingi Germaniya, Vyetnam urushi va Uotergeyt voqeasidan keyingi AQSH uzluksiz kino talqinlari va ogʻriqli oʻz-oʻzini tahlil qilish orqali milliy jarohatlarni yengib oʻtganidek, jamiyatning madaniy yetukligi ham oʻzining eng ogʻriqli tomonlari haqida qanchalik erkin gapira olishiga bogʻliq.
Hozir 〈Qotillar〉 atrofidagi gʻalati shov-shuv Janubiy Koreya jamiyati kechikib boshdan kechirayotgan ulgʻayish azobi, ayni paytda, paradoksal ravishda, koreys kinosining eng kuchli joʻshqin hayotiy qudratidan dalolatdir. Oʻq ovozi 1974-yilda yangragan, ammo uning aks-sadosini qanday qayd etish va talqin qilish borasidagi 2026-yilgi Janubiy Koreya madaniy kurashi hozir ham butun dunyo tomoshabinlariga oʻta salmoqli savollarni bermoqda: sanʼat tarix oldida qay darajagacha savol bera oladi? Biz esa bu noqulay savollarga yuzlanishga tayyormizmi?