Rasaasni waggaa 52 dura iskiriinii irratti dhukaafame, bara 2026 keessa daandii asfaaltii Se'ul gidduu qubate. Jeequmsi yeroo ammaa fiilmii 〈Warra Ajjeesan (The Assassins)〉 irratti ka'e, kan daayirektarri isaa Heo Jin-ho ta'ee Yoo Hae-jin, Park Hae-il fi Lee Min-ho ittiin taphatan, fiilmiin daldalaa tokko akkamitti madaa seenaa biyya tokkoo isa baay'ee dhokataa ta'e tuqee walitti bu'iinsa hawaasaa kakaasuu akka danda'u agarsiisa.
Fiilmiin kun battaluma gadhiifameen daawwattoota miliyoona 2 ol argatee gabaa fiilmii irratti sadarkaa jalqabaa qabate; amma garuu mana fiilmii keessaa fi ala waraana lama kan wal irraa adda ta'an keessa jira. Mana fiilmii keessatti daawwattoonni seenaa nama hawwatu kan iccitii yaalii ajjeechaa Pirezidaantii duraanii Park Chung-hee, Hagayya 15, 1974 raawwatame (dhukaafamuu aadde Yuk Young-soo), hordofuuf gammachuudhaan ilaalaa jiru; mana fiilmii alatti ammoo himannaa gareewwan konservatiivii, mormii mana taphataa ijoo Yoo Hae-jin fuulduratti taasifame, akkasumas sodaa haleellaa shororkeessummaatiin sagantaan hojiiwwan ifa ta'an muraasni Ayyaana Fiilmii Idiladdunyaa Busan (BIFF) fi sagantaan taphataa Lee Min-ho haqamuun walitti bu'iinsa qaamaa kanaan dura hin mul'anne uumeera.
Sababni hawaasni addunyaa kan Reddit dabalatuu fi qeeqxonni fiilmii biyya alaa taatee ajaa'ibaa kana xiyyeeffannaan hordofan ifaadha. Gaaffiin isaanii, taatee waggaa 50 ol dura mudate akkamitti hamma jireenya guyyaa guyyaa biyya dimokraasii ammayyaa jaarraa 21ffaa keessaa tokkoo dhaabuutti humna boba'aa ta'e qabatee turuu danda'a, jedhuudha.
Qabsoo K-sinemaa galmee seenaa irratti taasisaa jiru, 'yaadannoo dhuunfachuu' mormu
Ija biyyoota Lixaatiin yoo ilaalame, mala seeneffamaa 〈Warra Ajjeesan〉 itti fayyadame fiilmii 〈JFK〉 kan Oliver Stone bara 1991 qajeelche yookaan 〈Zodiac〉 kan David Fincher waliin wal fakkaata. Innis galmee (Archive) taatee seenaa mootummaan xumuree cufe tokko sirriitti qorachuu fi qaawwa yaadaa sararoota galmee gidduutti hafe yaada kalaqa fiilmiitiin guutuudha. Ijji gaazexeessaa fi qorataa fiilmicha keessatti nama taatecha duuba jiruufi wal faallaa iddoo taatechaatti mul'atan cichanii qoratan, gaaffilee seenaan mootummaa hanga ammaatti deebisuu hin dandeenye cichanii gaafata.
Rakkoon jiru, hawaasa Kooriyaa keessatti barri 1970moota yeroo darbe qofa osoo hin taane, 'iddoo qulqulluu' seera qabeessummaa siyaasaa amma jiruun kallattiidhaan wal qabatu ta'ee hojjechuu isaati. Bakka seeneffamoonni gurguddoon lama, jechuunis seenaa guddina dinagdee saffisaa fi gaaddisa bara bulchiinsa abbaa irree, itti walitti bu'anitti, gaaffiin fiilmii 〈Warra Ajjeesan〉 kaase namoota tokko tokko biratti 'ibsa aartii' osoo hin taane 'sirnaa fi yaadannoo arrabsuu' jedhamee fudhatame.
Yaada 'iddoo yaadannoo (Lieux de mémoire)' jedhu kan hayyuun seenaa Faransaay Pierre Nora ibse yoo fayyadamne, jijjiiramoonni murteessoon seenaa ammayyaa Kooriyaa waliigaltee hawaasaatiin gara 'seenaa' tasgabbaa'etti hin ceene; kanaa mannaa, iddoowwan falmii gareen hundi abbummaan isaa kan ofii qofa akka ta'e itti falmu ta'anii hafaniiru. Akkuma 〈Birraa Se'ul〉 fincila waraanaa bara 1979 yaadachiisuun hubannoo seenaa dhalootawwan gidduu jiru raase, 〈Warra Ajjeesan〉 gadda bara 1974 deebi'ee marii uummataa keessa fiduun qabsoo aangoo bu'uuraa 'seenaa yaadachuu fi barreessuuf mirga kan qabu eenyu?' jedhu qabsiiseera.
Daangaa kalaqaa fi gaazexeessummaa, akkasumas faallaa 'uggura humnaan raawwatamuu'
Wanti dubbistoota biyya alaa caalaatti naasisu hamma falmii yaadaa kanaa osoo hin taane, akkaataa inni itti mul'atuudha. Qabiyyee fiilmii daldalaa yaada kalaqaa of keessaa qabu mormuuf mana dhuunfaa taphataa nama kalaqame taphate marsee dhaabbachuun, akkasumas nageenya Ayyaana Fiilmii Idiladdunyaa Busan, ayyaana fiilmii Eeshiyaa isa guddaa, sodaachisuun taphattoonni akka hin argamne dhorkuun, hawaasa dimokraasii Lixaa keessatti waan yeroo baay'ee hin mul'anneedha.
Uggurri ifa ta'e kan mootummaan dursee raawwatu bakka bu'ee, bara 'uggura dhuunfaa (Privatized Censorship)' jedhamee waamamu, kan gareewwan faayidaa fi deggertoonni yaadaan hidhatan humna qaamaa itti fayyadaman, dhufeera. Wanti faallaa fakkaatu, mormiin hamaan kunii fi gaaffiin agarsiisa dhaabuu, faallaa kanaa fiilmichaaf beeksisa jeequmsaa ta'ee hojjechuun dhaloota bara 20mootaa fi 30mootaa keessa jiru gara mana fiilmii waamuu isaati.
Hayyoonni miidiyaa addunyaa sadarkaa addaa fiilmiiwwan Kooriyaa kan yeroo seenaa darbe agarsiisan (Period Drama) qaban irratti xiyyeeffatu. Yeroo Hollywood seenaa gootota humna addaa qaban kan itti fufiinsa qabuufi qabeenya sammuu duraanii irra deebi'ee fayyadamuutti liqimfamee sagalee dhimma hawaasaa irratti qabu dhabaa jiru, kaappitaalli fiilmii daldalaa Kooriyaa dhimma seenaa ammayyaa isa baay'ee miira namaa tuquufi balaa qabu kallattiidhaan tuquun milkaa'ina gabaa fi marii uummataa uumuu yeroo tokkotti galmaan ga'aa jira. Fiilmiin bashannana qofa ta'uu bira darbee, idaa seenaa siyaasni mootummaa fi miidiyaan furuu hin dandeenye bakka isaanii bu'ee kaffaluuf akka 'gaazexeessummaa bakka bu'aa' tajaajilaa jira jechuudha.
Gaaffilee dhimma qulqulluu jedhamee irraa fagaatamu hin qabne qofatu seenaa gara fuulduraatti tarkaanfachiisa
Dhugumatti, tarkaanfiin kalaqa fiilmii fi ilaalchi shira irratti hundaa'e kan 〈Warra Ajjeesan〉 fudhate dhugaa qabatamaa seenaa waliin hammam akka wal simu irratti falmiin cimaa hayyootaa fi qeeqaa hordofuu qaba. Qeeqni gadda seenaa meeshaa shakkisiisummaa daldalaa taasisee itti fayyadame jedhus itti gaafatamummaa uumaan fiilmichaa fudhachuu qabuudha.
Garuu wanti ifa ta'e, yaalii gaaffii gaafachuu mataa isaa dhaabsisuun matumaa dhugaa eeguu hin danda'u. Akkuma Jarmaniin Aushwiitiz booda, Ameerikaanis Waraana Veetinaam fi Watergate booda, fiilmiidhaan yeroo baay'ee deebisanii agarsiisuu fi of qorachuu nama dhukkubsuun madaa biyyaalessaa isaanii keessaa ba'aniitti, bilchina aadaa hawaasa tokkoo kan murteessu dhimma isaa keessaa isa caalaatti nama dhukkubsu hammam bilisummaan dubbachuu akka danda'uudha.
Jeequmsi ajaa'ibaa amma 〈Warra Ajjeesan〉 irratti uumamaa jiru, dhukkubbii guddinaa kan hawaasni Kooriyaa tursee kaffalaa jiru yoo ta'u, faallaa fakkaatus humna jireenyaa K-sinemaa isa hin leenjifamneef ragaa dha. Dhukaasni bara 1974 dhaga'ame; garuu waraanni aadaa Kooriyaa bara 2026, sagalee dhukaasa sanaan hafe akkamitti galmeessuu fi hiikuu akka qaban irratti geggeeffamaa jiru, amma illee daawwattoota addunyaa guutuu biratti gaaffii ulfaataa kaasa. Aartiin mana murtii seenaa keessatti hanga eessaatti gaafachuu danda'a? Nutis gaaffii nama hin mijanne sana dura dhaabbachuuf qophii qabnaa?