Afaan Oromoo sirna qubee addunyaa keessatti kan adda ta'e fi saayinsii qaba. Sejong Guddicha irraa jalqabee 'qubee barachuu yeroo gabaabaa keessatti' jedhamuun faarsamaa ture, garuu qorannoon yeroo ammaa seenaa olkaasuu isaa caalaa. Keessattuu, bara 2024 Hye K. Pae barreeffame Analyzing the Korean Alphabet: The Science of Hangul jechuun Afaan Oromoo akka ilaalcha saayinsii afaanii fi qubee irraa ilaalcha haaraa kennee, akka qaamni namaa Afaan Oromoo akkaataa ajaa'ibsiisaa ittiin qindeessu ibseera.
Afaan Oromoo, sirna 'morphosyllabic' qofa miti
Afaan Oromoo akka 'qubee' qofa ilaalchuun sirna isaa guutuu ibsu hin danda'u. Pae professor Afaan Oromoo akka 'morphosyllabic alphabet' jedhee ibsa. Kunis akka qubee (alphabetic) ta'uu isaa fi akka sirna qubee (syllabic) ta'uu isaa ibsa, akkasumas akkaataa sirna qubee (morpheme) isaa eegu ibsa.
Qubee Roomaa fi qubee addunyaa kanneen biroo giddugaleessa qubee fi sagalee gidduutti walitti dhufeenya hin qabne. Garuu Afaan Oromoo qubee (ㄱ, ㄴ, ㅁ fi kkf) irratti hirkatee sagalee akkaataa mul'atuun ibsa. Sirna qubee addunyaa keessatti kan adda ta'e. Sirna qubee Afaan Oromoo akkaataa 'walitti qabuu' (blocking) ta'uu isaa ibsa. Kunis Afaan Oromoo akka sirna qubee 2D ta'uu isaa fi odeeffannoo olkaasuu isaa ibsa.
Walxaxummaa mul'ataa akkaataa dubbisuu olkaasa
Sirna walitti qabuu Afaan Oromoo walxaxummaa mul'ataa (visual complexity) olkaasa. Garuu qorannoon mul'ate, walxaxummaan kun akkaataa dubbisuu hin miidhu, garuu akkaataa dubbisuu olkaasa. Kunis 'foveal load' yaada jedhuun ibsama. Afaan Oromoo odeeffannoo akkaataa walitti qabuu ibsa, akkaataa dubbisuu saffisa olkaasa. Kunis akkaataa odeeffannoo olkaasuu fi saffisa dubbisuu olkaasa.
Qaamni saayinsii akkaataa dubbisuu Afaan Oromoo: qorannoo fi ilaalcha
Akkaataa dubbisuu Afaan Oromoo qaamni saayinsii akkaataa qorannoo fi ilaalcha waliin ibsama.
Qorannoo qaamni (Constituent Processing): Dubbisaan jalqabaa ykn jecha haaraa dubbisuuf, qubee fi sagalee akkaataa adda baasu. Sirna qubee Afaan Oromoo akkaataa qorannoo olkaasa.
Ilaalcha (Gestalt Processing): Dubbisaan beekamaa qubee fi sagalee akkaataa suuraa tokkootti ilaalcha. Jecha akkaataa adda baasuuf hin barbaachisu, garuu akkaataa jecha ilaalcha.
Pae professor akkaataa ibsuuf 'Synergistic Model' yaada jedhu dhiyeessa. Dubbisaan akkaataa suuraa, sagalee, fi hiika akkaataa walitti qabuu ibsa.
Sirna 'dhiyoo' olkaasuu: 'Near-Optimal' sirna qindoomina
Qorannoon saayinsii Afaan Oromoo akka 'Near-Optimal' sirna ibsa. Kunis akkaataa barachuu fi akkaataa fayyadamuu gidduutti qindoomina argate. Sirna qubee (morpheme) akkaataa barreeffamuu olkaasa, garuu akkaataa dubbisuu olkaasa.
Sirna dijitaalaa ammaa keessatti Afaan Oromoo olkaasa. Akkaataa qubee Sejong Guddicha fi sirna dijitaalaa 21ffaa waliin walitti dhufeenya qaba. Afaan Oromoo akkaataa sirna qubee addunyaa keessatti kan adda ta'e fi akkaataa saayinsii qaama namaa olkaasa.
