Sunam Pak muallifligida

Chet ellik kishi Chusok arafasida Janubiy Koreyadagi yirik supermarketlardan biriga kirsa, biroz gʻalati manzaraga duch keladi. Odatda garnirlar boʻlimida turadigan toʻrtburchak SPAM Chusok mavsumi yaqinlashganda doʻkonning eng koʻzga koʻringan joyini egallab, tilla rangli qutilarda hashamatli tarzda terib qoʻyiladi.

AQShda SPAM, avvalo, arzon va qulay konserva sifatida tanilgan. Ammo Koreyada bayram kelganda u ota-onalar, qarindoshlar va hamkasblarga beriladigan “munosib sovgʻa”ga aylanadi.

Xoʻsh, koreyslar nega Chusokda SPAM sovgʻa qiladi?

Javob qisqa: buning sababi koreyslar SPAMni alohida hashamatli mahsulot deb bilgani emas. SPAM sovgʻa toʻplamlarida urush va qashshoqlik, AQShga havas, industrializatsiya, bayramdagi obroʻ-eʼtibor hamda bugungi pragmatizm qatlam-qatlam mujassam. Konserva ichida vetchina bor, qutida esa Koreyaning zamonaviy tarixi mujassam.

AQShning arzon taomi Koreyada noyob “Amerika taʼmi”ga aylandi

SPAMni 1937-yilda AQShning Minnesota shtatidagi goʻshtni qayta ishlash kompaniyasi Hormel Foods ishlab chiqargan. Xona haroratida saqlash va katta hajmda tashish oson boʻlgani uchun u Ikkinchi jahon urushi davrida Ittifoqchilar armiyasining harbiy ozigʻi sifatida keng tarqatildi. Hormelning rasmiy maʼlumotlariga koʻra, 1941-yilgacha xorijga yuborilgan SPAM miqdori 100 million funtdan oshgan.

Urush bir xil konservaga butunlay boshqa ijtimoiy maqom berdi.

AQShning materik qismida SPAM urush davridagi ratsion va arzon ishchilar taomi sifatida tanila boshladi. Aksincha, AQSh harbiy kuchlari kirib borgan Koreya va Gavayida uni oson topib boʻlmas, qadrli mahsulot deb bilishardi.

Yonsey universiteti tadqiqotchisi Li Yu-jong 2025-yilda 《Jahon tarixi va madaniyat tadqiqotlari》 jurnalida eʼlon qilgan maqolasida bu qarama-qarshi holatni “SPAMning harbiylashtirilishi” nuqtayi nazaridan tahlil qiladi. Tadqiqotga koʻra, ozodlikdan keyin Seulda 1946-yillar atrofidayoq AQSh harbiy materiallari sotiladigan qora bozor shakllangan, Koreya urushidan keyin esa uning koʻlami keskin kengaygan. PX va AQSh harbiy taʼminot tarmoqlaridan sizib chiqqan SPAMga faqat harbiylar, vositachilar va naqd puli bor shahar aholisi ega boʻla olardi.

Koʻpincha “SPAM Koreyaga Koreya urushi paytida kirib kelgan” deb tushuntiriladi. Aniqroq aytganda esa, u AQSh harbiy boshqaruvi davridayoq muomalaga kira boshlagan, Koreya urushi esa uning mavjudligini butun mamlakat boʻylab tanitgan, deyish toʻgʻriroq.

Bir xil konserva AQShda arzon urush taomiga, Koreyada esa boylik va zamonaviylik ramziga aylandi. Bu SPAMning qadri choʻchqa goʻshti sifatiga emas, “unga kim ega boʻla olishi”ga qarab belgilangan davr edi.

Bu izlar budae chige taomida ham saqlanib qolgan. Kolbasa, vetchina va konservalangan loviya kabi AQSh harbiy taʼminotidagi masalliqlarni gochujang, kimchi va sarimsoq bilan qaynatib tayyorlanadigan budae chige shunchaki fyujn taom emas. U xorijiy harbiy ozuqalarni koreyscha bir mahal ovqatga aylantirgan omon qolish retsepti edi.

Biroq qora bozorda yeyilgan goʻsht bilan Chusok sovgʻa toʻplamlari oʻrtasida yana bir bosqich bor edi. SPAM “AQSh harbiylarining taomi”dan “koreyslarning garniri”ga aylanishi kerak edi.

1987-yilda SPAM koreyscha guruch garniriga aylandi

CJ CheilJedang 1986-yilda Hormel bilan texnologik hamkorlik shartnomasini tuzdi va 1987-yildan SPAMni mamlakat ichida ishlab chiqara boshladi. Kompaniya maʼlumotlariga koʻra, mahalliy ishlab chiqarishning dastlabki yilida sotuv hajmi qariyb 500 tonnani tashkil etgan. Shundan keyin SPAM mavjud luncheon meat mahsulotlarini tezda ortda qoldirdi.

Hal qiluvchi oʻzgarish SPAMni gʻarbona vetchina emas, koreys dasturxonidagi garnir sifatida qaror toptirish boʻldi.

2002-yilda paydo boʻlgan “Issiq guruch bilan bir boʻlak SPAM” reklama jumlasi bu strategiyani aniq ifodalaydi. U non orasiga solinadigan yoki nonushtada tuxum yoniga qoʻyiladigan amerikacha konserva vetchina emas, balki oq guruch ustiga qoʻyib yeyiladigan shoʻr garnir sifatida taqdim etildi.

Bu shunchaki reklama tarjimasi emas edi. Bu xorijiy oziq-ovqatni koreyscha ovqatlanish tizimiga qayta joylashtirish, oʻziga xos madaniy fuqarolikka qabul qilish jarayoni boʻldi. SPAM endi PXdan yashirincha sizib chiqadigan AQSh mahsuloti emasdi. Uni mahalla supermarketidan xarid qilish, kimchi shoʻrvaga solish va bolaga bir kosa guruch yedirish mumkin boʻlgan tanish oziq-ovqatga aylandi.

2024-yilning birinchi yarmi holatiga koʻra, mahalliy ishlab chiqarish boshlanganidan beri jamlangan sotuv hajmi 2 milliard 70 million donadan oshdi. SPAM Koreya urushi davridagi noyob mahsulotdan “milliy garnir”ga aylandi.

Ammo milliy garnir qanday qilib bayram sovgʻasiga aylandi?

Oʻsha davrning eng hashamatli sovgʻasi 6 kilogrammlik shakar edi

Bayram sovgʻalari har doim oʻsha davrda qadrli boʻlgan narsalarni koʻrsatadi.

1950–1960-yillarda Janubiy Koreyada shakar, un va ziravorlar kabi oziq-ovqat mahsulotlari mashhur sovgʻa edi. Bugun ularni xarid savatiga oʻylamasdan solish mumkin, ammo urushdan keyingi davrda ular oilaning ovqatlanishini amalda yaxshilaydigan qimmatbaho mahsulotlar boʻlgan.

Shinsegae univermagi 1965-yilgi Chusok arafasida tayyorlagan sovgʻalar katalogida 96 ta mahsulot bor edi. Oʻsha paytda 6 kilogrammlik bir qop shakar hashamatli sovgʻalar qatoriga kirgan. Shakar mehrni ifodalashning eng shirin usuli boʻlgan davr edi.

1970-yillarda iqtisodiy oʻsish boshlangach, sovgʻalar kundalik ehtiyoj mahsulotlaridan lazzatlanish mahsulotlariga oʻta boshladi. Shirinliklar, kosmetika, erkaklar koʻylaklari va eriydigan qahva paydo boʻldi. 1980-yillarning ikkinchi yarmi va oxirlarida tunets va vetchina konservalari bayram sovgʻalarining markazidan joy oldi.

Kim Ye-ji va Jong Ra-na 1930–2022-yillarda bayram oziq-ovqat sovgʻalariga oid gazeta maqolalarini matn tahlili orqali oʻrgangan tadqiqotda ham bayram sovgʻalaridagi oʻzgarishlar har bir davrning iqtisodiy muhiti va isteʼmol haqidagi qarashlar oʻzgarishi bilan chambarchas bogʻliq ekani tasdiqlangan.

Shu sababli SPAM sovgʻa toʻplami toʻsatdan paydo boʻlgan gʻalati koreys urf-odati emas. U shakardan ziravorga, qahvadan konservaga oʻtib kelgan “hayotni biroz farovonroq qiladigan oziq-ovqat mahsulotlari” anʼanasining davomidir.

Janubiy Koreyaning bayram sovgʻa toʻplamlarini xronologik tartibda terib chiqsangiz, kichik iqtisodiy tarix muzeyi hosil boʻladi.

Shakar tanqislik davrini, qahva isteʼmol jamiyatining boshlanishini, SPAM esa industrializatsiya va oʻrta sinfning paydo boʻlishini koʻrsatadi. Soʻnggi yillardagi koreys mol goʻshti, sogʻliq uchun funksional mahsulotlar va mobil sovgʻa vaucherlari esa salomatlik, did va qulaylik muhim boʻlgan bugungi Koreya haqida soʻzlaydi.

SPAM siri: “Quti obroʻ uchun, ichidagisi amaliyot uchun”

SPAM sovgʻa toʻplamlarining oʻnlab yillar davomida saqlanib qolishining eng amaliy sababi shuki, ular sovgʻa beruvchi va oluvchini bir vaqtning oʻzida qoniqtiradi.

Sovgʻa beruvchi uchun koʻrimsiz tuyulmaydigan qadoq va hamma taniydigan brend kerak. Qabul qiluvchiga esa tashlab yubormay, amalda ishlatish mumkin boʻlgan narsa zarur. SPAM aynan shu ikki talab oʻrtasidan joy oldi.

Tilla rangli qadoq va tartibli terilgan konserva bankalari sovgʻaning obroʻsini taʼminlaydi. Ichidagisi esa xona haroratida uzoq saqlanadi, tayyorlash oson va boʻlib-boʻlib yeyish mumkin.

Bir soʻz bilan aytganda, gap shunda.

Quti — obroʻ, konserva esa — amaliyot.

Bu izoh isteʼmolchilar tadqiqotlariga ham mos keladi. 《Journal of Consumer Research》 jurnalida chop etilgan sovgʻa xatti-harakatlariga oid tadqiqotga koʻra, sovgʻa beruvchilar joziba yoki oʻziga xoslik kabi mavhum qadriyatlarni nisbatan koʻproq muhim deb biladi, oluvchilar esa foydalanish qulayligi va amaliylikni yuqoriroq baholashga moyil. Tadqiqot bevosita SPAMga bagʻishlanmagan, ammo amaliy oziq-ovqat sovgʻalarining nega uzoq yashab qolishini tushuntirishga yordam beradigan muhim ishora beradi.

2024-yilda Koreya Savdo-sanoat palatasi 1 000 nafar katta yoshli isteʼmolchi oʻrtasida oʻtkazgan soʻrovda ham “narxga yarasha qiymat” barcha yosh guruhlari qayd etgan eng muhim Chusok sovgʻasi tanlash mezoni boʻldi. Bu javobni 68,2 foiz ishtirokchi tanlagan. Har bir sovgʻa uchun rejalashtirilgan xarajat 50 000 von yoki undan kam boʻlishini bildirganlar ham 55,4 foizni tashkil etdi.

Afzal koʻrilgan mahsulotlar orasida meva 43,8 foiz bilan birinchi oʻrinni egalladi. Undan keyin sogʻliq uchun funksional mahsulotlar — 32,4 foiz, goʻsht mahsulotlari — 30,5 foiz bilan joylashdi. SPAM va tunets kiradigan qayta ishlangan oziq-ovqatlar 22,2 foiz bilan toʻrtinchi oʻrinda boʻldi. Qayta ishlangan oziq-ovqatlar endi mutlaq yetakchi boʻlmasa-da, besh kishidan kamida biri tanlaydigan asosiy sovgʻa boʻlib qolmoqda.

CJ CheilJedang eʼlon qilgan maʼlumotlarga koʻra, 2024-yilda SPAMning yillik sotuv hajmining 58 foizi Solnal va Chusok bayramlariga toʻgʻri kelgan. Bu kompaniya taqdim etgan sotuv maʼlumotlari bilan cheklangan boʻlsa-da, SPAM va Koreya bayramlari oʻrtasidagi bogʻliqlik shunchaki taassurotdan iborat emasligi ayon.

Sovgʻa buyumni emas, munosabatni qadoqlaydi

Shunga qaramay, SPAM mashhurligini faqat narxga yarasha qiymat bilan izohlash — masalaning yarmini aytishdir.

Yonsey universiteti professori Kim Dong-no 2024-yilda 《Korea Journal》 jurnalida eʼlon qilgan sovgʻa almashinuvi haqidagi tadqiqotida sovgʻani shunchaki buyumning bir qoʻldan ikkinchisiga oʻtishi deb qaramaaydi. Uning taʼkidlashicha, sovgʻa ishonch va birdamlikni, oʻzaro eʼtirof hamda javob sovgʻasiga umidni shakllantiradigan ijtimoiy harakatdir. Narx yorligʻi bilan hisoblab boʻlmaydigan munosabatlar qadriyati buyumga qoʻshiladi.

Koreyaning bayram sovgʻalari ham shunday. Chusok sovgʻasi “Sizni unutganim yoʻq” degan ishora va munosabatlarni davom ettirish haqidagi sokin salomlashuvdir.

Bunday paytda haddan tashqari qimmat sovgʻa oluvchiga noqulaylik tugʻdirishi, juda arzon sovgʻa esa eʼtiborsizdek koʻrinishi mumkin. SPAM sovgʻa toʻplami ana shu nozik chegarada nisbatan xavfsiz tanlov boʻladi. Uning narx diapazoni keng, brendni tanimaydigan odam kam va oilaning istalgan aʼzosi uni yeyishi ehtimoli yuqori.

U koreys mol goʻshtidek qimmat emas, ammo paketdagi lapshadek arzimas ham koʻrinmaydi. Naqd pul kabi oshkora emas, didga kuchli bogʻliq kosmetika yoki spirtli ichimliklarga qaraganda notoʻgʻri tanlov boʻlib chiqish ehtimoli ham past.

SPAM “eng yaxshi sovgʻa” boʻlgani uchun emas, deyarli hech qachon xato tanlovga aylanmagani uchun saqlanib qoldi, deyish toʻgʻriroq.

Harbiy ozuqa endi Pokemon libosini kiymoqda

2026-yilgi Chusokda SPAM yana oʻzgarish jarayonida.

CJ CheilJedang bu yilgi Chusok uchun jami 260 turdagi sovgʻa toʻplamini taqdim etdi. SPAM sovgʻa toʻplamlariga Kakao va Pokemon kabi personajlarning intellektual mulk obyektlari qoʻshildi, shuningdek, yosh isteʼmolchilarning “toʻplab qoʻyish zavqi”ni nishonga olgan breloklar va stikerlar joylashtirildi.

AQSh harbiy mahsulotlari qora bozorida sotilgan konservaning 80 yildan ortiq vaqt oʻtib Pokemon qahramonlari bilan bezanib, bayram sovgʻasi sifatida sotilayotgani gʻalati va ayni paytda ramziy manzaradir.

SPAM qashshoqlik davrida topish qiyin boʻlgan goʻsht, industrializatsiya davrida farovonlik va zamonaviylik ramzi edi. Bugun esa u narx va qulaylikni, brend va koʻngilocharlikni bir qutiga jamlagan mahsulotga aylandi.

Har davr oʻzgarganida SPAMning maʼnosi ham oʻzgardi. Ammo bir narsa oʻzgarishsiz qoldi: kimningdir dasturxonini biroz toʻkinroq qilish vaʼdasi.

Xoʻsh, koreyslar nega Chusokda SPAM sovgʻa qiladi?

Hormelning AQShdagi rasmiy sahifasida SPAM Classic tarkibiga choʻchqa goʻshti va vetchina, tuz, suv, kartoshka kraxmali, shakar hamda natriy nitriti kirishi aytiladi.

Biroq Koreyaning Chusok sovgʻa toʻplamida yorliqdagi tarkib roʻyxatida koʻrsatilmaydigan yana bir masalliq bor.

Bu — tarix.

Urush paytida AQSh harbiylari ortidan Tinch okeanini kesib oʻtgan xotira, PX mahsulotlariga havas bilan qaragan qashshoqlik, oq guruch va goʻshtli garnirni farovonlik deb bilgan avlod, ona yurtiga qaytib, ikki qoʻli sovgʻalarga toʻla holda kelgan industrializatsiya davrining ishchilari hamda amaliylik va narxga yarasha qiymatni hisobga oladigan bugungi isteʼmolchi bitta quti ichida ustma-ust mujassam.

Koreyslar Chusokda SPAM sovgʻa qilishining sababi konserva vetchina hashamatli taom boʻlgani bilangina izohlanmaydi. Gap shundaki, u Koreya jamiyati uzoq vaqt davomida tasavvur qilgan “farovonlik”ni eng kichik va mustahkam shaklda jamlaydi.

Qopqogʻini ochsangiz, vetchina chiqadi.

Ammo qutini yaxshilab ochib qarasangiz, Koreyaning 80 yillik tarixi namoyon boʻladi.

Asosiy intervyu va maʼlumot manbalari

• Li Yu-jong, 〈SPAMning harbiylashtirilishi va harbiylashtirishning SPAMi: 1940–50-yillarda urush materiali sifatidagi urushdan keyingi madaniyat va SPAM〉, 《Jahon tarixi va madaniyat tadqiqotlari》 77-son, 2025, DOI 10.32961/jwhc.2025.12.77.229.

• Kim Ye-ji va Jong Ra-na, 〈Matn tahlilidan foydalangan holda davrlar oʻzgarishiga koʻra bayram oziq-ovqat sovgʻalari〉, 《Restoran boshqaruvi tadqiqotlari》 26-jild, 4-son, 2023, DOI 10.47584/jfm.2023.26.4.239.

• Dong No Kim, “Anʼanaviy Koreyada sovgʻa berish siyosati va diplomatik sovgʻalar”, 《Korea Journal》 64-jild, 2-son, 2024.

• Ernest Baskin va boshqalar, “Nega maqsadga muvofiqlik sovgʻa beruvchilarga qaraganda oluvchilar uchun muhimroq?”, 《Journal of Consumer Research》 41-jild, 1-son, 2014.

• Koreya Savdo-sanoat palatasi, 〈Chusok sovgʻalarini xarid qilish istagi soʻrovi natijalari tahlili〉, 2024.

• Hormel Foods, SPAM brendining rasmiy tarixi.

• Korea JoongAng Daily, “SPAM uchun rahmat: Koreyaning bayram sovgʻa savatlaridagi qiziq holat”, 2025.

• CJ CheilJedang, 2026-yilgi Chusok sovgʻa toʻplamlari materiallari, 2026-yil 1-sentabr.